Türkiye, Tip 2 diyabetin bir salgın gibi hızla yayıldığı ve önemli bir halk sağlığı sorunu haline geldiği ülkelerin başında gelmektedir. Yapılan çalışmalar ve uluslararası raporlar, ülkedeki diyabetin görülme sıklığının endişe verici boyutlarda olduğunu ve artış hızının hem Avrupa hem de dünya ortalamasının üzerinde seyrettiğini ortaya koymaktadır.

Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği’nin verilerine göre, 1997-1998 yıllarında %7.2 olan diyabet sıklığı, yaklaşık on yıl sonra 2010’da neredeyse iki kat artarak %13.7’ye yükselmiştir. Bu oran, Türkiye’yi Avrupa’da diyabetin en sık görüldüğü ülke konumuna getirmiştir. Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) ise 20-79 yaş aralığındaki yetişkin nüfusun yaklaşık %15’ine denk gelen 7 milyona yakın diyabet hastası olduğunu bildirmektedir. Daha da endişe verici olan, bu hastaların yaklaşık yarısının durumundan haberdar olmamasıdır; bu da hastalığın tanı almadan ilerlemesine ve ciddi komplikasyonlara yol açmasına neden olmaktadır.

Tip 2 Diyabet Nedir?

Tip 2 diyabet, vücudun insülin hormonunu yeterince üretememesi veya insüline karşı direnç geliştirmesi sonucu ortaya çıkan kronik bir metabolik hastalıktır. İnsülin, kan şekeri (glukoz) seviyelerini düzenleyen temel hormondur. Tip 2 diyabette, vücut ya yeterli insülin üretemez ya da üretilen insülini etkili bir şekilde kullanamaz.

Bu durum sonucunda kan şekeri seviyeleri yükselir ve zamanla kalp, böbrek, göz ve sinir gibi organlarda ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Tip 2 diyabet genellikle yavaş gelişir ve başlangıçta belirgin semptomlar vermeyebilir, bu nedenle birçok kişi hastalığı uzun süre fark etmeden yaşayabilir.

Tip 2 Diyabetin Nedenleri: Risk Faktörleri Nelerdir?

Tip 2 diyabet, tek bir nedene bağlı değildir; genellikle genetik ve çevresel faktörlerin karmaşık bir kombinasyonu sonucu ortaya çıkar. İşte başlıca risk faktörleri ve nedenler:

• Genetik Yatkınlık: Ailede diyabet öyküsü olan kişilerde Tip 2 diyabet gelişme riski belirgin şekilde daha yüksektir. Bazı genler, vücudun insülini etkin kullanma yeteneğini doğrudan etkileyebilir.
• Obezite ve Fazla Kilo: Vücutta aşırı yağ birikimi, özellikle karın bölgesindeki obezite, insülin direncini artırarak diyabet gelişimine zemin hazırlar. Türkiye’de yetişkinlerin yaklaşık %65’inin fazla kilolu veya obez olması, Tip 2 diyabet riskini ciddi şekilde yükseltmektedir.
• Fiziksel Aktivite Eksikliği: Düzenli egzersiz yapmamak, kan şekeri ve insülin dengesini bozabilir. Hareketsiz bir yaşam tarzı, insülin duyarlılığını azaltırken, düzenli fiziksel aktivite bu duyarlılığı artırarak diyabet riskini düşürür.
• Sağlıksız Beslenme Alışkanlıkları: Yüksek şeker ve rafine karbonhidrat (beyaz ekmek, hamur işleri, tatlılar) tüketimi, kan şekerini hızla yükseltir ve uzun vadede Tip 2 diyabete zemin hazırlar. Yetersiz lif, sebze ve meyve tüketimi de riski artırır.
• Yaş ve Hormonal Faktörler: Tip 2 diyabet genellikle 40 yaş sonrası daha sık görülür. Menopoz gibi hormonal değişiklikler, bazı endokrin bozukluklar (örn. tiroid hastalıkları) insülin dengesini bozabilir.
• Diğer Risk Faktörleri: Kronik stres, uyku düzensizliği, bazı ilaçların (kortizon, bazı tansiyon ve kolesterol ilaçları) uzun süreli kullanımı kan şekeri kontrolünü zorlaştırabilir. Polikistik Over Sendromu (PCOS) olan kadınlarda da insülin direnci daha sık görülür.

Tip 2 Diyabetin Belirtileri: Erken Uyarı İşaretleri Nelerdir?

Tip 2 diyabet genellikle sinsi ilerleyen bir hastalıktır ve başlangıçta belirgin belirtiler göstermeyebilir. Bu nedenle birçok kişi hastalığı yıllarca fark etmeyebilir. Ancak dikkat edilmesi gereken bazı önemli belirti ve işaretler şunlardır:

• Sık İdrara Çıkma (Poliüri): Kan şekeri yükseldiğinde böbrekler, fazla şekeri vücuttan atmak için daha fazla çalışır. Bu durum günde sık sık idrara çıkma ve özellikle geceleri tuvalete kalkma ihtiyacını artırır.
• Aşırı Susama (Polidipsi): Sık idrara çıkmanın doğal bir sonucu olarak vücut sıvı kaybeder ve kişi sürekli susuzluk hisseder, çok su içme ihtiyacı duyar.
• Artan Açlık Hissi (Polifaji): Vücut, hücrelere yeterince glukoz ulaştıramadığı için enerji üretemez ve kişi sürekli açlık hisseder.
• Yorgunluk ve Halsizlik: Glukoz hücrelere yeterince ulaşamadığı için enerji eksikliği ortaya çıkar. Gün içinde bitkinlik, sürekli yorgunluk ve konsantrasyon zorluğu yaşanabilir.
• Görme Problemleri: Yüksek kan şekeri, göz merceğinde sıvı değişikliklerine neden olabilir. Bu da görmede bulanıklık ve zaman zaman odaklanma zorlukları yaratabilir.
• Yaraların Geç İyileşmesi ve Sık Enfeksiyonlar: Yüksek kan şekeri, bağışıklık sistemini zayıflatır. Kesik, sıyrık veya enfeksiyonların normalden daha geç iyileşmesi ve özellikle cilt, idrar yolu ve mantar enfeksiyonlarının sık görülmesi diyabet belirtisi olabilir.
• Diğer Belirtiler: Eller veya ayaklarda karıncalanma, uyuşma, yanma hissi (sinir hasarı – nöropati), açıklanamayan kilo kaybı (bazı durumlarda), ciltte koyulaşma ve kalınlaşma (özellikle koltuk altı veya boyun arkasında – akantozis nigrikans) görülebilir.

Tip 2 Diyabetin Teşhisi: Hangi Testler Yapılır?

Tip 2 diyabetin erken teşhisi, hastalığın kontrol altına alınması ve olası komplikasyonların önlenmesi için kritik öneme sahiptir. Teşhis genellikle aşağıdaki kan şekeri testleri ile konulur:

1. Kan Şekeri Testleri:
   • Açlık Kan Şekeri (AKŞ): En az 8 saatlik açlık sonrası ölçülür. 126 mg/dL ve üzeri değerler diyabet tanısı için önemlidir.
   • Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT) / Tokluk Kan Şekeri: 75 gram glukoz içeren sıvı içildikten 2 saat sonra kan şekeri ölçülür. 200 mg/dL ve üzeri değerler diyabeti işaret eder.
   • Rastgele (Random) Kan Şekeri Ölçümü: Günün herhangi bir saatinde ölçülen kan şekeri, belirtilerle birlikte 200 mg/dL ve üzeri ise diyabet şüphesi oluşur.
2. HbA1c Testi (Glikozile Hemoglobin):
   • HbA1c, son 2-3 aylık ortalama kan şekeri seviyesini gösteren bir testtir.
   • %6,5 ve üzeri değerler Tip 2 diyabet tanısı için kullanılır.
   • Bu test, hem tanıda hem de diyabet tedavisinin etkinliğinin takibinde vazgeçilmez bir araçtır.
3. Ek Testler: Diyabet tanısı konulduktan sonra, hastalığın organlar üzerindeki potansiyel etkilerini değerlendirmek için böbrek fonksiyon testleri, lipid profili (kolesterol), karaciğer testleri, göz muayenesi ve ayak muayenesi gibi ek taramalar yapılabilir.

Türkiye’de Teşhis Süreci: Ülkemizde Tip 2 diyabet tanısı genellikle aile hekimleri, dahiliye veya endokrinoloji uzmanları tarafından konulur. Sağlık Bakanlığı’nın yürüttüğü tarama programları, özellikle 40 yaş üstü bireylerde ve risk faktörleri yüksek kişilerde erken tanı için büyük önem taşır.

Tip 2 Diyabetin Tedavisi: Yaşam Tarzı ve Medikal Yaklaşımlar

Tip 2 diyabetin tedavisindeki temel amaç, kan şekeri seviyelerini hedef aralıkta tutmak, komplikasyon riskini en aza indirmek ve hastanın yaşam kalitesini artırmaktır. Tedavi genellikle yaşam tarzı değişiklikleri, ağızdan alınan ilaçlar ve gerektiğinde insülin kullanımını içeren bütünsel bir yaklaşım gerektirir. Tedavi süreçlerini anlatan bir görsel, okuyucunun konuyu daha iyi kavramasına yardımcı olabilir.

1. Yaşam Tarzı Değişiklikleri: Tedavinin Temel Taşı

• a) Sağlıklı Beslenme Düzeni: Kan şekeri kontrolünde en kritik adımdır. Lif açısından zengin gıdalar (sebzeler, meyveler, tam tahıllar), az yağlı protein kaynakları tercih edilmelidir. Rafine şeker, işlenmiş gıdalar ve doymuş yağlardan uzak durulmalıdır. Bir diyetisyenle çalışmak, kişiye özel beslenme planı oluşturmada çok faydalıdır.
• b) Fiziksel Aktivite: Düzenli egzersiz, insülin duyarlılığını artırır, kan şekerini düşürür ve kilo kontrolüne yardımcı olur. Haftada en az 150 dakika (günde yaklaşık 30 dakika, haftanın 5 günü) orta yoğunlukta (tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet sürme) aerobik egzersiz önerilir.
• c) Kilo Kontrolü: Fazla kilo, insülin direncini artıran önemli bir faktördür. Kilo vermek, kan şekeri seviyelerini düşürmeye, ilaç ihtiyacını azaltmaya veya ortadan kaldırmaya yardımcı olabilir.

2. İlaç Tedavisi

Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında veya hastalığın ilerlemesi durumunda doktorunuz oral diyabet ilaçları reçete edebilir. En yaygın kullanılan ilaç grupları şunlardır:

• Metformin: Genellikle ilk tercih edilen ilaçtır. Karaciğerden glukoz üretimini azaltır ve insülin duyarlılığını artırır.
• SGLT2 İnhibitörleri: Böbreklerden glukozun idrarla atılımını artırır.
• DPP-4 İnhibitörleri: Vücudun kendi insülin üretimini ve etkinliğini destekler.
• GLP-1 Reseptör Agonistleri: Kan şekeri kontrolüne yardımcı olmanın yanı sıra kilo kaybına da katkıda bulunabilirler.

İlaç seçimi, hastanın yaşı, böbrek fonksiyonları, eşlik eden sağlık sorunları ve diğer bireysel faktörlere göre doktor tarafından kişiye özel belirlenir.

3. İnsülin Tedavisi

Tip 2 diyabetli bazı hastalarda, oral ilaç tedavisi ile yeterli kan şekeri kontrolü sağlanamazsa insülin kullanımı gerekebilir. İnsülin, kan şekeri seviyelerini daha etkin bir şekilde kontrol etmek ve pankreas üzerindeki yükü azaltmak için kullanılır. Günlük doz ve kullanım şekli, doktor tarafından titizlikle kişiye özel olarak ayarlanır.

4. Düzenli Takip ve Psiko-sosyal Destek

• Düzenli Takip: Kan şekeri ölçümleri (evde ve laboratuvarda), HbA1c testi, kan basıncı, kolesterol seviyeleri, böbrek fonksiyonları, göz ve ayak muayeneleri düzenli olarak takip edilmelidir. Düzenli takip, hastalığın ilerlemesini önler ve ciddi komplikasyon riskini azaltır.
• Psiko-sosyal Destek: Diyabet, yaşam tarzı üzerinde önemli etkileri olan kronik bir hastalıktır ve ruh sağlığını da etkileyebilir. Psikolojik destek, hasta eğitim programları ve diyabetli diğer bireylerle deneyim paylaşımı, motivasyonu artırır ve tedaviye uyumu kolaylaştırır.

Tip 2 Diyabetle Yaşamak ve Önleyici Adımlar

Türkiye’deki Tip 2 diyabet salgını, bireysel ve toplumsal düzeyde acil önlemler alınmasını gerektiren ciddi bir halk sağlığı sorunudur. Yüksek prevalans ve tanı almamış milyonlarca hasta gerçeği, erken teşhisin ve etkin yönetimin ne denli önemli olduğunu gözler önüne sermektedir.

Diyabetle yaşamak, sürekli bir dikkat ve disiplin gerektirse de, doğru tedavi, yaşam tarzı değişiklikleri ve düzenli takip ile hastalığı kontrol altında tutmak ve sağlıklı bir yaşam sürdürmek mümkündür. Unutulmamalıdır ki, diyabet bir kader değildir; önlenebilir, yönetilebilir ve kontrol edilebilir bir hastalıktır.

Önleyici Adımlar ve Toplumsal Sorumluluk:

• Bilinci Artırma: Diyabetin risk faktörleri, belirtileri ve erken teşhisin önemi hakkında toplumsal farkındalığın artırılması.
• Sağlıklı Yaşam Teşviki: Düzenli fiziksel aktivite, dengeli beslenme alışkanlıkları ve sağlıklı kilo yönetimi konularında bireylerin desteklenmesi.
• Tarama Programları: Özellikle risk altındaki gruplar için (40 yaş üstü, aile öyküsü olanlar, obezler) düzenli tarama testlerinin yaygınlaştırılması.
• Erişilebilir Sağlık Hizmetleri: Diyabet eğitimi, beslenme danışmanlığı ve uzman doktorlara erişimin kolaylaştırılması.

Tip 2 diyabetle mücadelede atılacak her adım, hem bireylerin yaşam kalitesini artıracak hem de ülkemizin sağlık yükünü hafifletecektir. Gelecek nesillere daha sağlıklı bir miras bırakmak için bugün harekete geçmek hepimizin sorumluluğudur.