Diyabet, Türkiye’de her geçen yıl artan önemli bir sağlık sorunu haline geliyor. Türk Diyabet Vakfı verilerine göre ülkemizde yaklaşık 7 milyon diyabetli bulunuyor ve bu sayının önemli bir kısmı düzenli takip yapılmadığı için komplikasyon riski altında. Diyabet kontrolünde en kritik testlerden biri ise HbA1c testi. Türkiye’de devlet ve özel hastanelerde, hatta birçok aile hekimliği laboratuvarında kolaylıkla yapılabilen bu test, diyabet takibinde altın standart olarak kabul ediliyor. HbA1c testi sayesinde sadece anlık şeker ölçümleri değil, son 2-3 aylık ortalama şeker kontrolünüz de net bir şekilde ortaya çıkıyor.
Peki, HbA1c testi tam olarak nedir, nasıl çalışır ve hangi aralıklarla yapılmalıdır? İşte Türkiye’de diyabet takibinde çok önemli bir yer tutan HbA1c testi hakkında bilmeniz gerekenler…
HbA1c Testi Nedir ve Nasıl Çalışır? (Glikolize Hemoglobin)
HbA1c, tıbbi olarak glikolize hemoglobin testi olarak bilinir ve diyabet yönetiminde en sık kullanılan laboratuvar testlerinden biridir. Bu test, son 2-3 aylık ortalama kan şekeri düzeyinizi ölçerek hem doktorlara hem de hastalara genel bir tablo sunar. Günlük açlık veya tokluk kan şekeri ölçümleri tek başına yeterli olmaz, çünkü bu değerler gün içerisindeki dalgalanmalardan etkilenir. İşte bu noktada HbA1c testi devreye girer ve uzun vadeli kontrolü net biçimde ortaya koyar.
HbA1c Testi Nasıl Çalışır?
Kandaki şeker (glikoz), kırmızı kan hücrelerinde bulunan hemoglobine bağlanır. Hemoglobine yapışan bu şeker oranı arttıkça HbA1c değeri de yükselir. Kırmızı kan hücreleri yaklaşık 90–120 gün yaşadığından, HbA1c testi 2-3 aylık ortalama kan şekeri hakkında bilgi verir.
- Eğer HbA1c yüksek çıkıyorsa bu, kan şekerinizin uzun süre kontrolsüz olduğunu gösterir.
- Düşük veya hedef aralıkta çıkan HbA1c ise, tedavinizin ve yaşam tarzınızın işe yaradığını gösterir.
HbA1c Testini Ne Sıklıkla Yaptırmalısınız? (Özel Durumlara Göre Sıklık)
HbA1c testinin sıklığı kişiden kişiye değişir:
- Yeni diyabet tanısı konmuş bireylerde: Tedaviye uyum ve etkinlik için genellikle 3 ayda bir test yapılır.
- Kan şekeri dalgalı seyreden kişilerde: Daha sık takip gerekebilir.
- Kontrol altında olan diyabetlilerde: Hedeflenen değerler yakalanmışsa, testin 6 ayda bir yapılması genellikle yeterlidir.
- Prediyabetli veya risk grubundakilerde: Yılda en az 1 kez test önerilir.
Bu testin düzenli yapılması, komplikasyonların önlenmesinde büyük rol oynar.
Normal HbA1c Değerleri
HbA1c sonuçları genellikle yüzde (%) cinsinden ifade edilir. Türkiye’de ve dünyada kabul edilen değer aralıkları şöyledir:
- Normal bireylerde: %4,0 – %5,6
- Prediyabet: %5,7 – %6,4
- Diyabet tanısı: %6,5 ve üzeri
Diyabeti olan bireylerde çoğunlukla hedef %7’nin altıdır. Ancak bazı genç ve komplikasyonu olmayan hastalarda hedef daha düşük (%6,5 civarı), yaşlı ve ek sağlık sorunları olanlarda ise biraz daha yüksek tutulabilir.
HbA1c Testi Neden Önemlidir?
- Uzun dönem kan şekeri takibi yapar. Günlük ölçümler anlık değerleri gösterirken, HbA1c genel resmi verir.
- Komplikasyon riskini gösterir. Yüksek HbA1c değerleri; kalp-damar hastalıkları, böbrek yetmezliği, göz sorunları (retinopati) ve sinir hasarı (nöropati) riskini artırır.
- Tedavi planını yönlendirir. İnsülin dozu, ilaç seçimi veya beslenme planı HbA1c sonuçlarına göre düzenlenir.
- Hasta motivasyonunu artırır. Değerlerin düştüğünü görmek, diyabetle mücadelede önemli bir motivasyon kaynağıdır.
HbA1c Değerini Etkileyen Faktörler
HbA1c sonucu her zaman sadece kan şekeriyle değil, başka etkenlerle de değişebilir:
- Anemi veya kan kaybı gibi durumlarda HbA1c olduğundan düşük çıkabilir.
- Böbrek ve karaciğer hastalıkları HbA1c değerini etkileyebilir.
- Gebelikte HbA1c yorumlanırken daha dikkatli olunmalıdır.
Bu nedenle sonucu her zaman bir hekim yorumlamalıdır.
HbA1c Sonucunu Nasıl Düşürebilirsiniz?
Eğer HbA1c değeriniz yüksekse, bunu düşürmenin yolları vardır:
- Karbonhidrat sayımı öğrenmek ve dengeli beslenmek
- Düzenli egzersiz yapmak (yürüyüş, yüzme, bisiklet gibi)
- Doktorunuzun önerdiği ilaç veya insülini doğru şekilde kullanmak
- Stresten uzak durmak ve uyku düzenine dikkat etmek
- Sürekli glikoz ölçüm cihazı (CGM) veya düzenli parmak ölçümleri ile kan şekerini takip etmek
Bu adımlar, HbA1c seviyesini düşürmenin yanı sıra günlük yaşam kalitesini de yükseltir.
Türkiye’de HbA1c Testi Nerede Yapılır?
HbA1c testi, devlet ve özel hastanelerde, aile hekimliği laboratuvarlarında ve özel sağlık kuruluşlarında kolayca yapılabilir. Sonuçlar genellikle aynı gün içerisinde çıkar. Türkiye’de Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), diyabetli bireyler için bu testi karşılamaktadır.
Sık Sorulan Sorular (FAQ)
1. HbA1c testi aç karnına mı yapılır?
Hayır, açlık veya tokluktan etkilenmez. Günün herhangi bir saatinde yapılabilir.
2. HbA1c testi tek başına diyabet teşhisi koydurur mu?
Evet, %6,5 ve üzeri değerler diyabet tanısı için yeterlidir. Ancak doktorlar genellikle ek testlerle tanıyı destekler.
3. HbA1c değeri düştükçe komplikasyon riski azalır mı?
Evet, değer hedefe yaklaştıkça komplikasyon riski belirgin şekilde azalır.
4. Evde HbA1c testi yapılabilir mi?
Bazı eczanelerde satılan ev tipi HbA1c test kitleri vardır, ancak güvenilirlikleri sınırlıdır. En doğru sonuç için laboratuvar testi önerilir.
HbA1c testi, diyabet yönetiminde altın standartlardan biridir. Son 2-3 aylık kan şekeri ortalamasını göstererek tedavinizin ne kadar etkili olduğunu anlamanızı sağlar. Düzenli test yaptırmak, hem sağlıklı yaşam sürdürmek hem de diyabetin komplikasyonlarını önlemek için kritik önem taşır.
